Światowy Dzień Lalkarstwa, 21 marca 2026

ORĘDZIE

Yaya Coulibaly, ŚWIĘTUJEMY ŚWIATŁO ŻYCIA: SEN HIENY

Drodzy Przyjaciele, Lalkarze UNIMA, Mieszkańcy Ziemi:

Lud Bamanan z Mali, podobnie jak inne ludy, wyznaje koncepcję nieustannego tworzenia świata, zgodnie z którą rzeczy powstają kolejno z głosu Boga Stwórcy i materializują się w wirujące, spiralne słowa. Duch pierwszego wulkanu spadł na ziemię („Meren”). To pierwszy bóg – lalka, który miał rządzić tym wciąż chaotycznym światem. Ta pierwsza lalka, na podobieństwo kobiety, dała początek roślinom, zwierzętom i ludziom (Jiriw, Sogow ani maaniw). Ożywianie naszej przeszłości poprzez lalkarstwo jest ważnym elementem światowego dziedzictwa kulturowego, jest nie tylko przedsięwzięciem naukowym, ale także świadectwem inteligencji i miłości. Temat nie jest nowy, ale pozostaje bardzo ważny.

W tego rodzaju teatrze, gdzie wszyscy grają podwójną rolę, nawet człowiek z doskonałym pochodzeniem i zapleczem społecznym nie może uniknąć moralnych konsekwencji działań lalki. Gra lalek oferuje fascynujący wgląd w ducha tamtych czasów: prawdziwymi bohaterami tego teatru są ludzie, uosabiający radość życia i proste przyjemności.

Niepowtarzalne piękno lalek, bogaty i różnorodny teatr oraz muzyka, pieśni i tańce – odzwierciedlające autentyczną cywilizację i wierzenia przodków – stanowią ogromne źródło inspiracji dla profesjonalistów teatralnych, a zwłaszcza dla młodych ludzi zaangażowanych w proces tworzenia uniwersalnej kultury. Edukacja młodzieży jest stałym przedmiotem troski mieszkańców Mandé i reszty świata. Dlatego rada starszych stara się zapewnić młodym ludziom jak najkorzystniejsze warunki do pełnego rozwoju fizycznego, intelektualnego i moralnego poprzez praktykę lalkarstwa w jego różnorodnych formach. W naszej przeszłości społeczeństwo dorosłych i osób starszych otaczało młodzież opieką, nie pozwalając jej działać jedynie według własnego uznania, bez wskazówek. Dorośli nie powinni pozostawiać młodych ludzi samym sobie. Mądry człowiek powinien być również doskonałym przykładem w oczach młodych. Powinien umieć ich rozśmieszyć, jednocześnie kształtując ich moralność. Lalka poruszająca się w świetle księżyca, w teatrze lalkowym lub poza nim, niczym karawana, jest wioską.

To jest moja wioska; to tutaj mieszkam.

„Kiedy sęp udaje się na targ koni, robi to, aby przygotować się na przyszłość”, ponieważ czeka go głód. Ten enigmatyczny język lalki Bamanan z Mali uczy młodych ludzi, aby cenili zarówno rozwój nowych dziedzin sztuki, jak i tradycję.

Światowy Dzień Lalkarstwa jest Świętem Światła Życia.

W ten sposób w najważniejszych instytucjach kultury światowej znajdujemy lalki – znajdujemy  je w UNIMIE.

Lalki, które mają przede wszystkim charakter religijny, są sercem życia w relacjach artystycznych, politycznych i społecznych. Słuchamy duchów lalek, kiedy do nas mówią. Lalka jest jak słońce; to słońce musi nas ogrzewać ciepłem miłości i zrozumienia. Taka jest UNIMA, jak miłość wiecznego słońca.

UNIMA to zobowiązanie na całe życie. UNIMA to instytucja polityczna i kulturalna wysokiego szczebla, bez której ludzie na całym świecie nie mogą się już obejść. UNIMA to instrument świadomości, wyraz solidarności i komunikacji. A lalki w swojej obecnej ewolucji zasługują na szczególną uwagę w zakresie ich koncepcji, tworzenia i popularyzacji na całym świecie. To daje UNIMA.

Lalka jest zwierciadłem naszej tożsamości kulturowej, trampoliną do rozkwitu naszej sztuki i kultury, niezastąpioną ramą dla afirmacji naszego geniuszu twórczego. Dlatego sztuka lalkarska musi być wspierana. Legendarna uroda lalki budzi podziw wszystkich. Sztuka lalkarska była i pozostanie praktyką ludów świata od zarania dziejów. Definiowanie oznacza w rzeczywistości wyznaczanie granic, wskazywanie ograniczeń. Lalka jest odrzuceniem granic, odrzuca ograniczenia. Lalka przenika wszystko, rozciąga się na wszystko. Jest najbardziej suwerennym wyrazem duszy ludzkiej. W przeszłości ludzie byli kształceni poprzez opowieści, bawili się przedstawieniami małych ludzi lub zwierząt wędrujących po scenie, zawieszonych na sznurkach lub nie, i animowanych przez ludzi.

Kiedy rozpoczęła się historia lalkarstwa w Mali? Trudno odpowiedzieć na to pytanie. Dla wielu historyków historia ta zaczyna się w IX  albo w XII wieku… (ciąg dalszy nastąpi…).

Teatr lalkowy w Mali zajmuje wyjątkowe miejsce w historii afrykańskiego lalkarstwa. „Odkryty” w 1878 roku przez Paula Soleilleta, był pierwszym afrykańskim teatrem lalkowym, który stał się znany poza Afryką. (Soleillet, P, Les voyages et découvertes dans le Sahara et dans le Soudan, Paryż, M. Dreyfous, 1881, cytowane przez Olenkę Darkowską-Nidzgorską, Théâtre populaire de marionnettes en Afrique Sud-saharienne, 1980).

Na styku afrykańskich sztuk lalkarstwo w Mali jest wielką łodzią, z żaglem lub bez, potrzebującą jedynie kołysania fal, aby wyruszyć w rejs.

Rywalizacja między społecznościami jest rozwiązywana poprzez sojusze zawierane również dzięki sztuce lalkarskiej. Lalkarstwo potrafiło skonsolidować i przekształcić konflikty w sojusze. UNIMA, czyli lalkarstwo i forma sztuki, jest niewątpliwie marzeniem hieny (zwierzęcia totemicznego). Historia hieny, symbolizującej siłę i porywczość, przenosi nas do jej marzeń, marzeń o przyszłości, marzeń, w których ludzkość jest mądra i żyje w nieustannej harmonii z ciałem i umysłem. Marzeń o wspólnocie, marzeń o dzieleniu się, marzeń, w których hiena mierzy się z różnymi sytuacjami, aby stworzyć jutro, miejmy nadzieję, lepsze jutro. Nie mam żadnych problemów z nawiązaniem kontaktu z rolnikami z plemienia Bamanan w Mali, ponieważ kiedy nie wiesz, skąd pochodzisz, nie wiesz, dokąd zmierzasz. A w kraju Bamanan, jeśli nie wiesz, skąd pochodzisz, wszystkie duchy przychodzą jeden po drugim, aby wypluć ci w twarz orzechy koli, które żuły. Swój kunszt odziedziczyłem po ojcu, który z kolei odziedziczył go po swoim ojcu. Mój ojciec chciał, abym przekazywał obraz świata Bamanan i jego tradycji. To, co się ze mną dzieje podczas tej artystycznej podróży, jest fantastyczne. Wzbogacam pomysły mojego ojca nowymi, własnymi pomysłami.

Drodzy koledzy – lalkarze z całego świata: lalka jest narzędziem, które przekazuje głos przodków. Jej moc sprawia, że jest ona kwintesencją narzędzia władzy i autorytetu wodzów. Ale wszystko zależy oczywiście od regionu, w którym się znajdujecie.

Tradycja w nowoczesności. Moim głównym celem jest promowanie tradycyjnego lalkarstwa i praktyk przodków – od rzeźby po techniki animacyjne – na całym świecie. A także poznawanie tradycyjnego teatru afrykańskiego i światowego, unikalnego stylu przedstawień z wykorzystaniem masek i lalek, opartego na muzyce, tańcu i śpiewie.

Mam nadzieję, że dzieci z Mali, dzieci z Afryki i dzieci z całego świata będą rozwijać owe zamiłowanie do tej ogromnej tradycji społecznej, która stanowi nasze uniwersalne dziedzictwo kulturowe. Nieustannie dążę do tego, aby sztuka tradycyjnego lalkarstwa została w pełni doceniona za swoją oryginalność, tradycję i bogactwo.

Na koniec pragnę wyrazić głęboką wdzięczność członkom UNIMA, lalkarzom oraz wszystkim, którzy wierzą w sztukę lalkarską na całym świecie. Chciałbym również podziękować Światowemu Kongresowi UNIMA 2025 za nieocenione działania.

Dziękuję za wspaniałą współpracę i wiedzę, które były i są tak ważne dla wszystkich.

Niech BA FARO (bogini wody) będzie moim krajem, dopóki mój kraj nie stanie się naprawdę mój.

Szczęśliwego Nowego Roku 2026!

Dziesięć orzechów koli dla Ciebie! – Dix noix de cola pour toi !

Niech żyje UNIMA! Niech żyje Światowy Dzień Lalkarstwa 2026!

Niech żyje Charleville-Mézières!

 

Bamako, 10 grudnia 2025 r.

 

Yaya COULIBALY

Prezes Compagnie Sogolon

Kawaler Narodowego Orderu Mali

 

Yaya Coulibaly  – biogram

Yaya Coulibaly to malijski lalkarz, gawędziarz, magik i muzyk, urodzony 26 kwietnia 1959 roku w Koula, w regionie Koulikoro. Jego narodziny okazały się wyjątkowym wydarzeniem. Tego dnia bowiem odbyła się ceremonia Jo. Dzięki temu moc przodków została przekazana właśnie jemu, mimo że nie był najstarszym synem, któremu, jak nakazuje tradycja, owa moc powinna być przekazana.

Już w bardzo młodym wieku przekazano mu mistyczną wiedzę – jako bezpośredniemu potomkowi Bitona Coulibaly’ego, króla Ségou. Po ojcu odziedziczył z kolei ogromną wiedzę na temat lalkarstwa, które odgrywa kluczową rolę w rytuałach inicjacyjnych tajnych stowarzyszeń.

Później Yaya Coulibaly uczęszczał do Institut National des Arts (INA) w Bamako, gdzie odbył podstawowe szkolenie w zakresie klasycznego lalkarstwa. Zaraz potem studiował we Francji, m.in. w Institut International de la Marionnette (IIM), a następnie kontynuował naukę w Ecole Nationale Supérieure des Arts et de la Marionnette (ESNAM) w Charleville-Mézières.

Podczas studiów w Europie współpracował z etnologami i aktywnie przyczyniał się do rozwoju zachodniej wiedzy o tradycyjnych społeczeństwach Afryki Zachodniej. Brał również udział w badaniach naukowych dotyczących tych społeczeństw.

Od kilkudziesięciu lat Yaya Coulibaly, spadkobierca bardzo starej kolekcji lalek, jest gorliwym strażnikiem tradycji Bamanan, jednej z najstarszych i najbogatszych w Afryce. Jego kolekcja, która obecnie liczy prawie 25 000 lalek, stale się powiększa o nowe dzieła różnego rodzaju.

Dzięki bogatemu wykształceniu tradycyjnemu Yaya Coulibaly stworzył dynamiczny i współczesny teatr lalkowy, z którym obecnie podróżuje po całym świecie.

W 1980 roku założył trupę Sogolon, nazwaną na cześć matki cesarza Sundiaty – Keity –  matki założyciela imperium Mali. Jako pierwsza tego typu grupa teatralna w Mali, od momentu powstania działa na rzecz promowania twórczości teatralnej inspirowanej kulturami Bamanan, Somono i Bozo poprzez sztukę lalkarską prezentowaną w Mali, Afryce i poza nią. Tworzy spektakle, organizuje międzynarodowe trasy koncertowe, uczestniczy w najważniejszych festiwalach oraz szkoli profesjonalistów z Mali, Afryki, Europy, Ameryki i Azji, w tym artystów i naukowców.

W 2006 roku jego kolekcja została wystawiona w Gold of Africa Museum w Kapsztadzie w RPA. Wystawa obejmowała kolekcję zabytkowych i współczesnych lalek różnych typów (pacynki, marionetki, lalki cieniowe, a także maski i posągi). W tym samym roku wraz z Handspring Puppet Company Yaya Coulibaly uczestniczył w wystawie „At Arm’s Length: The Art of African Puppetry” w The Africa Center w Nowym Jorku. Brał również udział w wielu innych prestiżowych wydarzeniach na całym świecie. Odwiedził Galerie Echomusée w 18. dzielnicy Paryża, Les Halles de Schaerbeek w Brukseli, Documenta w Niemczech, Galerie Le Manège w Dakarze, La Rotonde des Arts i MASA w Abidżanie, MAPAS w Hiszpanii oraz Journées Théâtrales de Carthage (JTC, Dni Teatru w Kartaginie) w Tunisie.

Czerpiąc inspirację z afrykańskiej tradycji ustnej, Yaya Coulibaly podkreśla wartości, które są mu najbliższe: odwagę, miłość i dobrobyt. Jako zagorzały obrońca wolności indywidualnej i zbiorowej, niestrudzenie potępia wojnę i ekstremizm, które nazywa plagą naszych czasów.

Wieczne dziecko i niestrudzony podróżnik, promuje lalkarzy: naukowców, historyków, terapeutów, geomancerów, czarowników, uzdrowicieli, trenerów, nauczycieli w służbie życia.

Ten lalkarski czarodziej znalazł również czas, aby przekazać swoją wiedzę własnym dzieciom, zapewniając przyszłość tej sztuki: „Uważam, że lalki to cenne przedmioty, które należy przekazać młodszym pokoleniom” – zwierzył się.

Po kilkudziesięciu latach poświęconych promocji sztuki lalkarskiej Yaya Coulibaly uznał, że konieczne jest stworzenie festiwalu, który będzie coroczną celebracją lalkarstwa. I tak właśnie powstał Międzynarodowy Festiwal Sogobô w Bamako, którego pierwsza edycja odbyła się w maju 2024 roku i którego Yaya Coulibaly jest honorowym przewodniczącym.