Dwa domy

Celem projektu jest aktywizacja mieszkańców dzielnicy Bogucice w Katowicach poprzez działania edukacyjno-animacyjne inspirowane lokalnym oraz francuskim dziedzictwem górniczym. Projekt stworzy przestrzeń do odkrywania i wzmacniania lokalnej tożsamości, dialogu międzypokoleniowego, poznawania historii górnictwa oraz losów polskich emigrantów i reemigrantów związanych z Francją, a także do wspólnego tworzenia opowieści o miejscu zamieszkania i jego dziedzictwie.

W ramach przedsięwzięcia zorganizujemy cykl warsztatów teatralnych oraz warsztatów tworzenia kolażu dla osób od 14. roku życia, a także wydarzenie podsumowujące, które obejmie prezentację spektaklu, potańcówkę i spacer historyczny. W programie znajdą się m.in. gry i zabawy teatralne, improwizacja, praca nad scenariuszem, zajęcia aktorskie, wokalne, nauka tańców tradycyjnych oraz spotkanie z historykiem. Efektem wspólnych działań będzie przedstawienie poświęcone losom polskich reemigrantów, którzy po latach pobytu we Francji powracali m.in. na Górny Śląsk, podejmując pracę w przemyśle i współtworząc lokalną społeczność. Natomiast podczas warsztatów tworzenia kolażu powstanie zborowa kompozycja dotycząca górniczej historii Saint-Étienne i Katowic, która w spektaklu posłuży jako element scenografii.

Choć Katowice–Bogucice i Saint-Étienne dzieli znaczna odległość, miasta te łączy bogate dziedzictwo przemysłowe oraz historia polskiej społeczności górniczej. Saint-Étienne przez dziesięciolecia było miejscem pracy i życia wielu polskich emigrantów, natomiast Górny Śląsk stał się dla części z nich celem powrotu po zakończeniu emigracji. Wędrówki ludzi pomiędzy oboma regionami sprzyjały przenikaniu się tradycji i zwyczajów. Reemigranci przywozili na Śląsk elementy kultury francuskiej, dotyczące codziennego życia, kuchni, ubioru czy obyczajów, wzbogacając lokalne dziedzictwo kulturowe.

Obecnie Katowice i Saint-Étienne, miasta partnerskie, rozwijają się jako nowoczesne ośrodki stawiające na kulturę, design i innowacje. Dawne kopalnie i obiekty przemysłowe, zachowane tradycje oraz wspomnienia mieszkańców przypominają o znaczeniu górnictwa dla rozwoju obu miast. Wiele z tych przestrzeni zyskało dziś nowe funkcje jako muzea, centra kultury czy miejsca aktywności społecznej, pozostając jednocześnie ważnym elementem lokalnej tożsamości i pamięci o wspólnym przemysłowym dziedzictwie.

Skutkiem podpisania polsko-francuskiej konwencji emigracyjnej we wrześniu 1919 roku był masowy napływ polskich emigrantów do Francji, która po I wojnie światowej borykała się z ogromnymi stratami ludności i niedoborem rąk do pracy, niezbędnych do odbudowy kraju. Dla wielu Polaków wyjazd stanowił szansę na znalezienie zatrudnienia poza sektorem rolniczym oraz poprawę warunków życia. Emigracja wiązała się jednak z licznymi wyzwaniami, takimi jak tęsknota za ojczyzną, bariera językowa, trudności adaptacyjne czy osłabienie więzi rodzinnych. Istotnym doświadczeniem wielu emigrantów był również kryzys tożsamości, wynikający z funkcjonowania pomiędzy dwiema kulturami i poczucia niepełnej przynależności do żadnej z nich. Jednocześnie dorośli emigranci przekazywali swoim dzieciom obraz ojczyzny silnie nacechowany nostalgią i oparty na własnych wspomnieniach z młodości. Często idealizowali Polskę, zachowując w pamięci kraj takim, jakim był w okresie ich dorastania, a więc w odmiennych realiach politycznych, społecznych i kulturowych. W rezultacie przekazywali kolejnym pokoleniom własne wyobrażenia i oczekiwania wobec ojczyzny, które nie zawsze odpowiadały jej rzeczywistemu obrazowi.

Reemigrantami określa się osoby, które po okresie emigracji powróciły do kraju pochodzenia, a także ich dzieci i wnuki urodzone już za granicą, jeśli wraz z rodzinami osiedliły się w ojczyźnie swoich przodków. W przypadku polskiej emigracji we Francji proces reemigracji nabrał szczególnego znaczenia po zakończeniu II wojny światowej. W drugiej połowie lat czterdziestych XX wieku, w zmienionych realiach politycznych i społecznych, do Polski powróciły tysiące rodzin, w tym liczni górnicy zatrudnieni wcześniej we francuskim przemyśle wydobywczym.

Dla wielu reemigrantów powrót do ojczyzny okazał się jednak doświadczeniem znacznie bardziej złożonym niż oczekiwali. Polska, utrwalona w pamięci jako kraj dzieciństwa lub znana jedynie z rodzinnych opowieści, znacząco różniła się od rzeczywistości powojennego państwa komunistycznego. Rozczarowanie nowymi warunkami życia i ustrojem politycznym często łączyło się z poczuciem wyobcowania. Jednocześnie reemigranci bywali postrzegani przez miejscową ludność jako „Francuzi” lub osoby z zewnątrz, co dodatkowo utrudniało ich ponowną adaptację i odnalezienie się w lokalnej społeczności.

Losy polskich emigrantów i reemigrantów stanowią dziś ważny element dziedzictwa historycznego zarówno Górnego Śląska, jak i francuskich regionów górniczych, przypominając o wielowymiarowych skutkach migracji oraz trwałości więzi łączących oba środowiska.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury SYNERGIE. Edycja 2026.