Dwa domy

Celem projektu była aktywizacja mieszkańców dzielnicy Bogucice w Katowicach poprzez działania edukacyjno-animacyjne inspirowane lokalnym oraz francuskim dziedzictwem górniczym. Projekt stworzył przestrzeń do odkrywania i wzmacniania lokalnej tożsamości, dialogu międzypokoleniowego, poznawania historii górnictwa oraz losów polskich emigrantów i reemigrantów związanych z Francją, a także do wspólnego tworzenia opowieści o miejscu zamieszkania i jego dziedzictwie.

W ramach przedsięwzięcia w czerwcu przeprowadziliśmy warsztaty z seniorami z Bogucic, dotyczące górniczej historii tej dzielnicy. Swoje miejsce znalazła też część praktyczna o charakterze integracyjnym – wykorzystaliśmy do niej teatr cieni, który pozwolił poruszyć temat pamięci o miejscu i jego przemianach. Na drugich zajęciach uczestnicy wykonywali symboliczne domy obrazujące ulubione miejsca w Bogucicach, w których seniorzy czują się wyjątkowo dobrze. Natomiast w lipcu przeprowadziliśmy cykliczne międzypokoleniowe warsztaty teatralne oraz warsztaty tworzenia kolażu. W programie warsztatów teatralnych znalazły się m.in. gry i zabawy teatralne, improwizacja, praca nad scenariuszem, zajęcia aktorskie, wokalne, nauka pieśni i tańców tradycyjnych oraz spotkanie z historykiem. Efektem wspólnych działań było przedstawienie poświęcone losom polskich reemigrantów, którzy po latach pobytu we Francji powracali m.in. na Górny Śląsk, podejmując pracę w przemyśle i współtworząc lokalną społeczność. Natomiast podczas warsztatów tworzenia kolażu powstało sześć prac dotyczących górniczej historii Saint-Étienne i Katowic, które w spektaklu posłużyła jako element scenografii. Projekt podsumowaliśmy na początku sierpnia zapraszając lokalną społeczność na spacer historyczny, spektakl i potańcówkę.

KONTEKST HISTORYCZNY PROJEKTU:

Choć Katowice i Saint-Étienne dzieli znaczna odległość, miasta te łączy bogate dziedzictwo przemysłowe oraz historia polskiej społeczności górniczej. Saint-Étienne przez dziesięciolecia było miejscem pracy i życia wielu polskich emigrantów, natomiast Górny Śląsk stał się dla części z nich celem powrotu po zakończeniu emigracji. Wędrówki ludzi pomiędzy oboma regionami sprzyjały przenikaniu się tradycji i zwyczajów. Reemigranci przywozili na Śląsk elementy kultury francuskiej, dotyczące codziennego życia, kuchni, ubioru czy obyczajów, wzbogacając lokalne dziedzictwo kulturowe.

Obecnie Katowice i Saint-Étienne, miasta partnerskie, rozwijają się jako nowoczesne ośrodki stawiające na kulturę, design i innowacje. Dawne kopalnie i obiekty przemysłowe, zachowane tradycje oraz wspomnienia mieszkańców przypominają o znaczeniu górnictwa dla rozwoju obu miast. Wiele z tych przestrzeni zyskało dziś nowe funkcje jako muzea, centra kultury czy miejsca aktywności społecznej, pozostając jednocześnie ważnym elementem lokalnej tożsamości i pamięci o wspólnym przemysłowym dziedzictwie.

Skutkiem podpisania polsko-francuskiej konwencji emigracyjnej we wrześniu 1919 roku był masowy napływ polskich emigrantów do Francji, która po I wojnie światowej borykała się z ogromnymi stratami ludności i niedoborem rąk do pracy, niezbędnych do odbudowy kraju. Dla wielu Polaków wyjazd stanowił szansę na znalezienie zatrudnienia poza sektorem rolniczym oraz poprawę warunków życia. Emigracja wiązała się jednak z licznymi wyzwaniami, takimi jak tęsknota za ojczyzną, bariera językowa, trudności adaptacyjne czy osłabienie więzi rodzinnych. Istotnym doświadczeniem wielu emigrantów był również kryzys tożsamości, wynikający z funkcjonowania pomiędzy dwiema kulturami i poczucia niepełnej przynależności do żadnej z nich. Jednocześnie dorośli emigranci przekazywali swoim dzieciom obraz ojczyzny silnie nacechowany nostalgią i oparty na własnych wspomnieniach z młodości. Często idealizowali Polskę, zachowując w pamięci kraj takim, jakim był w okresie ich dorastania, a więc w odmiennych realiach politycznych, społecznych i kulturowych. W rezultacie przekazywali kolejnym pokoleniom własne wyobrażenia i oczekiwania wobec ojczyzny, które nie zawsze odpowiadały jej rzeczywistemu obrazowi.

Reemigrantami określa się osoby, które po okresie emigracji powróciły do kraju pochodzenia, a także ich dzieci i wnuki urodzone już za granicą, jeśli wraz z rodzinami osiedliły się w ojczyźnie swoich przodków. W przypadku polskiej emigracji we Francji proces reemigracji nabrał szczególnego znaczenia po zakończeniu II wojny światowej. W drugiej połowie lat czterdziestych XX wieku, w zmienionych realiach politycznych i społecznych, do Polski powróciły tysiące rodzin, w tym liczni górnicy zatrudnieni wcześniej we francuskim przemyśle wydobywczym.

Dla wielu reemigrantów powrót do ojczyzny okazał się jednak doświadczeniem znacznie bardziej złożonym niż oczekiwali. Polska, utrwalona w pamięci jako kraj dzieciństwa lub znana jedynie z rodzinnych opowieści, znacząco różniła się od rzeczywistości powojennego państwa komunistycznego. Rozczarowanie nowymi warunkami życia i ustrojem politycznym często łączyło się z poczuciem wyobcowania. Jednocześnie reemigranci bywali postrzegani przez miejscową ludność jako „Francuzi” lub osoby z zewnątrz, co dodatkowo utrudniało ich ponowną adaptację i odnalezienie się w lokalnej społeczności.

Losy polskich emigrantów i reemigrantów stanowią dziś ważny element dziedzictwa historycznego zarówno Górnego Śląska, jak i francuskich regionów górniczych, przypominając o wielowymiarowych skutkach migracji oraz trwałości więzi łączących oba środowiska.

ZESPÓŁ PROJEKTOWY:
Koordynacja, prowadzenie warsztatów dla seniorów, opieka pedagogiczna: Anna Nowak
Prowadzenie warsztatów teatralnych: Aleksandra Drzazga, drEdyta Nieduziak, Krystyna Nowińska, Karolina Kowal
Prowadzenie warsztatów muzycznych i wokalnych: Marta Jarzyna, Kapela Fedaków
Konsultacje historyczne: dr Marcela Gruszczyk
Prowadzenie warsztatów tworzenia kolażu: Judith i Monique Chomel
Spacer historyczny: Barbara Zygmańska
Potańcówka: Kapela Fedaków
Dokumentacja fotograficzna i filmowa: Paweł Szymkowiak

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury SYNERGIE. Edycja 2026.

Projekt „Dwa domy” został objęty honorowym patronatem Prezydenta Miasta Katowice.

Partnerzy projektu: Stowarzyszenie Dom Miasta Saint-Étienne oraz Miejski Dom Kultury „Bogucice-Zawodzie”

„Deux maisons”

L’objectif du projet était de mobiliser les habitants du quartier Bogucice à Katowice grâce à des actions éducatives et ludiques inspirées du patrimoine minier local et français. Le projet a créé un espace propice à la découverte et au renforcement de l’identité locale, au dialogue intergénérationnel, à la découverte de l’histoire de l’exploitation minière et du parcours des émigrants et réémigrants polonais liés à la France, ainsi qu’à la création collective de récits sur leur lieu de vie et son héritage.

Dans le cadre de ce projet, nous avons organisé en juin des ateliers avec des seniors de Bogucice, consacrés à l’histoire minière de ce quartier. Une partie pratique à caractère intégratif a également été prévue : nous avons utilisé le théâtre d’ombres, ce qui nous a permis d’aborder le thème de la mémoire du lieu et de ses transformations. Lors de la deuxième séance, les participants ont construit des maisons symboliques représentant leurs lieux préférés à Bogucice, où les seniors se sentent particulièrement bien. En juillet, nous avons organisé des ateliers théâtraux intergénérationnels réguliers ainsi que des ateliers de création de collages. Au programme des ateliers de théâtre figuraient notamment des jeux et activités théâtraux, de l’improvisation, l’élaboration d’un scénario, des cours de théâtre et de chant, l’apprentissage de chants et de danses traditionnels, ainsi qu’une rencontre avec un historien. Ces activités collectives ont abouti à un spectacle consacré au destin des réémigrants polonais qui, après avoir passé plusieurs années en France, sont revenus notamment en Haute-Silésie, où ils ont trouvé du travail dans l’industrie et ont contribué à façonner la communauté locale. Par ailleurs, lors des ateliers de création de collages, six œuvres consacrées à l’histoire minière de Saint-Étienne et de Katowice ont vu le jour ; celles-ci ont servi d’éléments de décor dans le spectacle. Nous avons clôturé le projet début août en invitant la population locale à une promenade histoirque, à un spectacle et à un soir dansant.

CONTEXTE HISTORIQUE DU PROJET

Bien que Katowice et Saint-Étienne soient séparées par une distance considérable, ces villes sont liées par un riche patrimoine industriel et par l’histoire de la communauté minière polonaise. Pendant des décennies, Saint-Étienne a été le lieu de travail et de vie de nombreux émigrants polonais, tandis que la Haute-Silésie est devenue pour certains d’entre eux la destination de leur retour à la fin de leur émigration. Les allers-retours entre ces deux régions ont favorisé le métissage des traditions et des coutumes. Les réémigrants ont rapporté en Silésie des éléments de la culture française liés à la vie quotidienne, à la cuisine, à l’habillement ou aux coutumes, enrichissant ainsi le patrimoine culturel local.

Aujourd’hui, Katowice et Saint-Étienne, villes jumelées, se développent en tant que pôles modernes misant sur la culture, le design et l’innovation. Les anciennes mines et installations industrielles, les traditions préservées ainsi que les souvenirs des habitants rappellent l’importance de l’industrie minière pour le développement des deux villes. Bon nombre de ces espaces ont aujourd’hui trouvé une nouvelle vocation en tant que musées, centres culturels ou lieux d’activités sociales, tout en restant un élément important de l’identité locale et de la mémoire d’un patrimoine industriel commun.

La signature de la convention franco-polonaise sur l’émigration en septembre 1919 a entraîné un afflux massif d’émigrants polonais vers la France, qui, après la Première Guerre mondiale, était confrontée à d’énormes pertes démographiques et à une pénurie de main-d’œuvre, indispensable à la reconstruction du pays. Pour de nombreux Polonais, ce départ représentait une chance de trouver un emploi en dehors du secteur agricole et d’améliorer leurs conditions de vie. L’émigration s’accompagnait toutefois de nombreux défis, tels que la nostalgie de la patrie, la barrière linguistique, les difficultés d’adaptation ou l’affaiblissement des liens familiaux. De nombreux émigrants ont également vécu une crise d’identité, résultant du fait de se situer entre deux cultures et du sentiment de n’appartenir pleinement à aucune d’entre elles. Parallèlement, les émigrants adultes transmettaient à leurs enfants une image de la patrie fortement teintée de nostalgie et fondée sur leurs propres souvenirs de jeunesse. Souvent, ils idéalisaient la Pologne, conservant dans leur mémoire le pays tel qu’il était à l’époque de leur adolescence, c’est-à-dire dans un contexte politique, social et culturel différent. En conséquence, ils transmettaient aux générations suivantes leurs propres représentations et attentes vis-à-vis de leur patrie, qui ne correspondaient pas toujours à la réalité.

Les réémigrants désignent les personnes qui, après une période d’émigration, sont revenues dans leur pays d’origine, ainsi que leurs enfants et petits-enfants nés à l’étranger, si ceux-ci se sont installés avec leur famille dans la patrie de leurs ancêtres. Dans le cas de l’émigration polonaise en France, le processus de réémigration a pris une importance particulière après la fin de la Seconde Guerre mondiale. Dans la seconde moitié des années 1940, dans un contexte politique et social bouleversé, des milliers de familles sont revenues en Pologne, parmi lesquelles de nombreux mineurs qui avaient auparavant travaillé dans l’industrie minière française.

Pour de nombreux réémigrants, le retour au pays s’est toutefois avéré être une expérience bien plus complexe qu’ils ne l’avaient imaginé. La Pologne, gravée dans leur mémoire comme le pays de leur enfance ou connue uniquement à travers les récits familiaux, différait considérablement de la réalité d’un État communiste d’après-guerre. La déception face aux nouvelles conditions de vie et au régime politique s’accompagnait souvent d’un sentiment d’aliénation. Parallèlement, les rapatriés étaient parfois perçus par la population locale comme des « Français » ou des étrangers, ce qui rendait encore plus difficile leur réadaptation et leur intégration au sein de la communauté locale.

Le destin des émigrants et des réémigrants polonais constitue aujourd’hui un élément important du patrimoine historique tant de la Haute-Silésie que des régions minières françaises, rappelant les conséquences multidimensionnelles de la migration ainsi que la pérennité des liens unissant ces deux communautés.

ÉQUIPE DE PROJET:

Coordination, animation d’ateliers pour les seniors, accompagnement pédagogique : Anna Nowak

Animation d’ateliers de théâtre : Aleksandra Drzazga, Dr Edyta Nieduziak, Krystyna Nowińska, Karolina Kowal

Animation des ateliers musicaux et vocaux : Marta Jarzyna, le groupe Kapela Fedaków

Consultations historiques : Dr Marcela Gruszczyk

Animation des ateliers de création de collages : Judith et Monique Chomel

Promenade historique : Barbara Zygmańska

Soirée dansante : le groupe Kapela Fedaków

Documentation photographique et vidéo : Paweł Szymkowiak

Co-financé par le ministère de la Culture et du Patrimoine national dans le cadre du programme « SYNERGIE » du Centre national de la culture. Édition 2026.

Le projet « Deux maisons » bénéficie du patronage d’honneur du maire de Katowice.

Partenaires du projet : l’association Maison de la Ville de Saint-Étienne et la Maison de la culture municipale « Bogucice-Zawodzie »